Investeer! De titel van dit jaarverslag is een dringende oproep. De oproep is urgent omdat steeds duidelijker wordt dat afwachten, uitstellen, op de lange baan schuiven niet de neutrale optie is, maar een keuze. En omdat we in Groningen weten wat er gebeurt als noodzakelijke investeringen te lang worden vooruitgeschoven.

31 januari: Wat begon als een fotokunstproject, is veel meer dan dat geworden. In Silent Scream brengt Henriëtte van Gasteren de realiteit van seksueel geweld in beeld. De expositie vertelt verhalen van slachtoffers, naasten en plegers van seksueel geweld. De foto’s zijn meestal gemaakt op de plek waar het seksueel misbruik plaatsvond.

Toen haar dochter in 2017 werd verkracht, voelde ze machteloze woede. Henriëtte van Gasteren heeft haar verdriet, frustratie, onmacht, twijfel, woede, schaamte en liefde omgezet in dit indrukwekkende project.

Teer en gevoelig Waar de expositie ook is te zien, wie het boek ook leest, wie de website ook bezoekt, wie ook meedoet aan een programma of een bijeenkomst bijwoont, altijd constateer je dat Henriëtte van Gasteren iets belangrijks heeft gemaakt. Daar herkenning mee oproept. Erkenning ook. In de woorden van Gerard Reve: het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven.
Dat is een enorme prestatie. Juist omdat het zo teer en gevoelig is. Omdat bij het maken van de foto’s die hier te zien zijn, elke keer het dunne laagje over de wond weer werd losgetrokken. En het weer pijn deed. Net als je dacht dat het dit keer niet zou gebeuren. Niet bij de fotograaf en niet bij de gefotografeerde.
En toch, toch hielp het. Toch was vaak het effect van de fotosessie helend. Zoals veel activiteiten rondom dit project helend zijn. En dus belangrijk. En beklemmend, want we zien niet alleen slachtoffers, maar soms ook de dader.

Schaamte Seksueel misbruik, om deze woorden nu maar uit te spreken, dragen slachtoffers hun hele leven mee. Hoe leef je verder met de schaamte, de pijn en de lichamelijke vernedering? Er is iets onherstelbaar veranderd. Op de gekste momenten merk je dat. En soms ook weer helemaal niet.
Vorig jaar heeft Gisèle Pelicot iets ongekends teweeggebracht. Het verhaal is bekend: haar man drogeerde haar en verkrachtte haar jarenlang. Hij nodigde andere mannen uit om dat ook te doen. 51 van hen stonden terecht.
Hannah Arendt muntte het begrip ‘de banaliteit van het kwaad’. Dat deed ze toen ze in Israël het proces tegen Adolf Eichmann bijwoonde en zag dat dat iemand was van wie je niet al van verre zag: dat is een gevaarlijke man.
Integendeel: kampbeulen of soldaten die de moord op zoveel Joden, Roma en Sinti en homoseksuelen op hun geweten hadden, hun officieren en zelfs Adolf Eichmann – dat waren eigenlijk heel gewone mensen. Ze hadden je buurman kunnen zijn.

Bittere kennis Bij seksueel misbruik zijn de daders meestal bekenden van het slachtoffer. De buurman, de oppas, de oom. Het is vaak deze bittere kennis die slachtoffers van misbruik opdoen. Kennis die niet helpt om te herstellen van een verkrachting. Om je leven weer op te pakken.
Net zoals de stilte niet helpt, als je toch een keer tegen iemand zegt dat je bent verkracht – hoe begrijpelijk die stilte die dan volgt misschien ook is. Want het is nogal een mededeling.
Deze expositie laat de tere, pijnlijke en indrukwekkende kracht zien die slachtoffers van misbruik in zich hebben, als het ze lukt om de schaamte achter zich te laten. En ze de stilte voorbij zijn. Als kijker zie je: ook dit kan een mens. Ik wil Henriëtte heel erg bedanken voor dat inzicht.

René Paas